Bài giới thiệu phương pháp ở mức khái quát cho người làm nghiên cứu giáo dục; mỗi thiết kế đều có tài liệu chuyên sâu riêng.
Người mới làm nghiên cứu giáo dục thường chọn thiết kế trước rồi uốn câu hỏi theo. Làm ngược lại — để câu hỏi quyết định thiết kế — tránh được phần lớn rắc rối về sau.
Đọc câu hỏi để biết cần thiết kế nào
Câu hỏi chứa "bao nhiêu", "mức độ nào", "có khác biệt không", "có liên hệ không" — hướng định lượng.
Câu hỏi chứa "như thế nào", "vì sao", "người tham gia hiểu chuyện này ra sao" — hướng định tính.
Câu hỏi có cả hai phần, hoặc cần giải thích một kết quả định lượng bất thường — hướng kết hợp.
Hướng định lượng: mạnh ở so sánh và khái quát
Các thiết kế thường dùng: khảo sát mô tả, tương quan, bán thực nghiệm với nhóm đối chứng, và nghiên cứu theo chuỗi thời gian.
Điều kiện để làm được: công cụ đo đã kiểm định độ tin cậy, mẫu đủ lớn và đủ đại diện, và biến số định nghĩa rõ ràng.
Cạm bẫy trong giáo dục: gần như không thể phân bổ ngẫu nhiên học sinh vào các nhóm, nên phần lớn nghiên cứu là bán thực nghiệm. Khi đó phải rất thận trọng với kết luận nhân quả và phải kiểm soát các khác biệt sẵn có giữa các lớp.
Hướng định tính: mạnh ở hiểu cơ chế
Các thiết kế thường dùng: nghiên cứu trường hợp, hiện tượng học, lý thuyết nền, nghiên cứu hành động trong lớp học của chính mình.
Công cụ: phỏng vấn sâu, quan sát lớp học, phân tích tài liệu và sản phẩm học tập.
Chất lượng không đo bằng số lượng người tham gia mà bằng độ sâu và tính minh bạch của quá trình phân tích: mã hoá thế nào, ai mã, có đối chiếu độc lập không, người tham gia có được xem lại diễn giải không.
Cạm bẫy: dừng ở mô tả, không đi tới diễn giải. Trích một loạt câu nói của giáo viên rồi kết luận chung chung là dấu hiệu phân tích chưa hoàn thành.
Hướng kết hợp: phải nói rõ hai phần nối nhau thế nào
Ba kiểu nối phổ biến: định lượng trước rồi định tính để giải thích; định tính trước để xây công cụ rồi định lượng để kiểm; hoặc làm song song rồi đối chiếu.
Yêu cầu bắt buộc: nói rõ phần nào trả lời câu hỏi nào, và kết quả hai phần được tổng hợp ở đâu. Nếu chỉ đặt hai nghiên cứu cạnh nhau mà không tổng hợp, đó không phải thiết kế kết hợp.
Cạm bẫy: đây là thiết kế tốn nguồn lực nhất. Với một luận văn thạc sĩ hoặc một đề tài nhỏ, một hướng làm tốt thường có giá trị hơn hai hướng làm sơ sài.
Bốn câu kiểm trước khi chốt thiết kế
Dữ liệu tôi cần có tiếp cận được không, và cần xin phép ai?
Tôi có công cụ đo phù hợp, hay phải tự xây và kiểm định — nếu tự xây thì mất thêm bao lâu?
Cỡ mẫu hoặc số trường hợp tôi thực tế thu được có đủ để phân tích như dự định không?
Nếu kết quả ra ngược kỳ vọng, nghiên cứu còn ý nghĩa không? Thiết kế chỉ có giá trị khi kết quả thuận là thiết kế yếu.
Cỡ mẫu bao nhiêu là đủ cho nghiên cứu định lượng trong giáo dục?
Phụ thuộc thiết kế, số biến và mức hiệu quả kỳ vọng. Nên tính cỡ mẫu bằng công cụ tính lực mẫu trước khi thu dữ liệu, đừng quyết theo cảm tính.
Bao nhiêu người tham gia là đủ cho nghiên cứu định tính?
Không có số cố định; nguyên tắc là thu tới khi không còn chủ đề mới xuất hiện. Quan trọng là chọn người tham gia đúng tiêu chí và ghi rõ cách chọn.
Nghiên cứu hành động trong lớp của mình có được coi là nghiên cứu không?
Có, đây là hướng chính thống trong giáo dục, nhưng phải minh bạch về vai trò kép của bạn vừa là giáo viên vừa là người nghiên cứu, và về cách hạn chế ảnh hưởng của vai trò đó.
Có nên dùng thang đo có sẵn của nước ngoài không?
Nên, vì đã được kiểm định, nhưng phải dịch và kiểm lại tính phù hợp trong bối cảnh Việt Nam, kể cả cách hiểu từng câu hỏi của người trả lời.