Các kết luận dưới đây là hướng chung từ nghiên cứu tâm lý giáo dục; mỗi trẻ khác nhau và không có công thức áp cho mọi trường hợp.
Một trong các phát hiện được nhắc nhiều nhất và hiểu sai nhiều nhất trong tâm lý giáo dục: phần thưởng có thể làm giảm động lực. Điều đó đúng trong điều kiện cụ thể, và không đúng trong các điều kiện khác.
Hai loại động lực
Động lực bên trong — làm vì bản thân việc đó thú vị hoặc có ý nghĩa. Bền hơn, dẫn tới học sâu hơn, và không cần ai duy trì.
Động lực bên ngoài — làm vì phần thưởng, điểm số, hoặc để tránh hậu quả. Hiệu quả nhanh, và dừng khi phần thưởng dừng.
Cả hai đều tồn tại ở mọi người học, và động lực bên ngoài không phải điều xấu. Vấn đề nằm ở cách chúng tương tác.
Khi phần thưởng gây hại
Điều kiện đã được ghi nhận rõ nhất: khi bạn thưởng cho một việc mà người học đã tự nguyện làm vì thích.
Khi đó việc đó được diễn giải lại: trước đây là việc mình chọn làm, giờ thành việc làm để lấy thưởng. Và khi thưởng dừng, mức tham gia thường xuống thấp hơn cả trước khi có thưởng.
Ví dụ thực tế: một đứa trẻ đang đọc sách vì thích, rồi được thưởng cho mỗi cuốn đọc xong. Sau một thời gian, trẻ chọn sách mỏng và đọc để tính số, và khi thưởng dừng thì thôi đọc.
Khi phần thưởng có ích
Với việc người học không có động lực bên trong và việc đó cần được làm — luyện tập lặp lại, các kỹ năng nền phải thành thục.
Ở giai đoạn đầu của một việc khó, khi chưa có đủ năng lực để thấy việc đó thú vị. Phần thưởng đưa họ qua giai đoạn này, và động lực bên trong có thể xuất hiện sau khi họ làm được.
Và quan trọng: phần thưởng gắn với nỗ lực và với quá trình ít gây hại hơn phần thưởng gắn với kết quả. Thưởng cho việc luyện tập đủ số buổi khác với thưởng cho điểm cao.
Ba điều kiện của động lực bền
Từ các nghiên cứu về động lực, ba yếu tố xuất hiện nhất quán:
Cảm giác có năng lực — thấy mình làm được và đang tiến bộ. Đây là lý do bài tập quá khó liên tục dập động lực, và bài tập quá dễ cũng vậy vì không cho cảm giác tiến bộ.
Cảm giác tự chủ — có phần lựa chọn trong việc mình làm. Không cần lựa chọn lớn: chọn thứ tự làm bài, chọn chủ đề trong một phạm vi, chọn cách trình bày.
Cảm giác được kết nối — thuộc về một nhóm, có người quan tâm tới việc mình làm.
Ba điều này là những thứ giáo viên và cha mẹ can thiệp được, và chúng không tốn kinh phí.
Khen thế nào
Khen vào quá trình và cách làm, không vào phẩm chất cố định.
"Em đã thử ba cách khác nhau trước khi ra kết quả" khác với "em thông minh lắm".
Lý do: khen phẩm chất cố định làm trẻ sợ mất nhãn đó. Một đứa trẻ được khen là thông minh có xu hướng tránh việc khó, vì thất bại sẽ chứng minh ngược lại.
Khen cụ thể cũng có ích hơn khen chung. "Tốt lắm" không cho thông tin; "phần lập luận ở đoạn hai chặt" thì có.
Và đừng khen việc quá dễ với năng lực hiện tại của trẻ. Trẻ nhận ra, và nó truyền tín hiệu ngược: người lớn kỳ vọng thấp ở mình.
Thất bại và cách phản ứng
Phản ứng của người lớn với thất bại ảnh hưởng tới động lực nhiều hơn phản ứng với thành công.
Điều có ích: coi thất bại là thông tin về cách làm, không phải về con người. "Cách này chưa ăn — thử xem chỗ nào chưa ổn" mở đường tiếp; "sao con làm sai được thế" thì không.
Và chấp nhận rằng học thật thì phải có giai đoạn làm sai. Nếu môi trường không cho phép sai, người học sẽ chọn việc dễ để luôn đúng — và đó là lúc việc học dừng lại.
Với điểm số
Điểm là động lực bên ngoài mạnh và không bỏ được trong hệ thống hiện tại. Cách giảm tác dụng phụ:
Cho phản hồi bằng lời trước khi cho điểm, vì khi đã thấy điểm thì học sinh không đọc nhận xét nữa.
Có các hoạt động không tính điểm, và nói rõ là không tính điểm, để có chỗ cho việc thử và sai.
So tiến bộ của học sinh với chính em, không so với bạn — bảng xếp hạng lớp có tác dụng động viên với vài em ở trên và có tác dụng ngược với phần còn lại.
Điều không nên suy ra từ mục này
Rằng mọi phần thưởng đều xấu, hoặc rằng cần bỏ điểm số. Không phải vậy.
Điều nên rút ra cụ thể hơn: hãy chú ý bạn đang thưởng cho điều gì, và kiểm xem việc đó có phải việc người học đã tự nguyện làm hay không. Nếu có, phần thưởng là rủi ro — và nếu không, nó có thể là công cụ đúng.
Phần thưởng luôn làm giảm động lực không?
Không. Nó gây hại chủ yếu khi thưởng cho việc người học đã tự nguyện làm vì thích; với việc họ không có động lực bên trong thì nó có thể hữu ích.
Ba điều kiện của động lực bền là gì?
Cảm giác có năng lực và đang tiến bộ, cảm giác tự chủ qua các lựa chọn nhỏ, và cảm giác được kết nối với nhóm.
Nên khen thế nào?
Khen vào quá trình và cách làm, cụ thể, thay vì khen phẩm chất cố định như thông minh — vì nhãn cố định làm trẻ tránh việc khó.
Điểm số có bỏ được không?
Không trong hệ thống hiện tại, nhưng có thể giảm tác dụng phụ: cho nhận xét trước khi cho điểm, có hoạt động không tính điểm, và so tiến bộ với chính học sinh.
