Sau trung học cơ sở, mỗi hệ thống giáo dục phải trả lời cùng một câu hỏi: ai học tiếp theo hướng học thuật, ai học nghề, và quyết định đó được đưa ra thế nào.
Các nước trả lời rất khác nhau, và bốn mô hình dưới đây cho thấy khoảng cách đó.
Mô hình một: đào tạo kép
Đặc trưng ở Đức, Áo, Thuỵ Sĩ.
Học sinh chọn hướng nghề học theo hai nơi cùng lúc: vài ngày mỗi tuần ở doanh nghiệp với hợp đồng học nghề có trả lương, vài ngày ở trường nghề.
Bốn điều kiện làm mô hình này chạy được:
Doanh nghiệp tham gia thật — họ nhận học viên, trả lương, và cử người kèm cặp. Đây là điều kiện khó nhân bản nhất.
Hiệp hội ngành nghề xây và giữ chuẩn nghề, không phải nhà nước làm một mình.
Bằng nghề được xã hội coi trọng — người thợ có tay nghề được trả lương tốt và được nể trọng.
Có đường liên thông lên bậc cao hơn cho người muốn học tiếp.
Điểm thứ ba là điểm quyết định và cũng là điểm khó chuyển giao nhất: nó là kết quả của cấu trúc kinh tế và của nhiều thập niên, không phải của một chính sách.
Mô hình hai: phân luồng muộn
Đặc trưng ở các nước Bắc Âu.
Mọi học sinh học chung một chương trình tới khoảng mười sáu tuổi, không phân luồng sớm. Sau đó mới chọn hướng học thuật hay hướng nghề, và việc chuyển giữa hai hướng vẫn có thể.
Lập luận đằng sau: phân luồng sớm thì quyết định bị ảnh hưởng nhiều bởi hoàn cảnh gia đình, và một quyết định ở tuổi mười một hay mười hai khó có thể dựa trên hiểu biết thật về bản thân.
Cái giá: hệ thống này cần nguồn lực lớn để hỗ trợ nhóm học sinh gặp khó trong chương trình chung, và nó đòi đội ngũ giáo viên được đào tạo tốt.
Mô hình ba: học nghề trong trường cao đẳng cộng đồng
Đặc trưng ở Bắc Mỹ.
Không phân luồng ở bậc phổ thông. Sau trung học, người học có thể vào cao đẳng cộng đồng — nơi vừa dạy nghề, vừa cho phép học tiếp chuyển lên đại học.
Ưu điểm lớn nhất: tính linh hoạt. Người học đi làm vài năm rồi quay lại học, hoặc học nghề rồi chuyển hướng học thuật, đều là đường có sẵn.
Nhược điểm: liên kết với doanh nghiệp lỏng hơn, nên khoảng cách giữa nội dung đào tạo và yêu cầu công việc lớn hơn; và tỷ lệ hoàn thành ở nhóm này thường thấp.
Mô hình bốn: phân luồng theo kết quả thi
Phổ biến ở nhiều nước Đông Á và Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam ở mức độ khác nhau.
Một kỳ thi ở cuối trung học cơ sở hoặc cuối trung học phổ thông quyết định phần lớn con đường tiếp theo.
Đặc điểm: quy trình rõ ràng và được coi là công bằng về hình thức. Nhưng nó tạo áp lực thi cử rất lớn, và luồng nghề thường được coi là lựa chọn của người không vào được luồng học thuật — điều này làm giảm chất lượng đầu vào và củng cố định kiến.
Điều gì quyết định một hệ thống nghề thành công
Ba yếu tố, và chúng lặp lại trong mọi mô hình chạy tốt:
Doanh nghiệp tham gia vào việc xây chương trình và nhận người học thực hành. Không có phần này thì đào tạo nghề thành đào tạo lý thuyết về nghề.
Có đường đi tiếp. Người học nghề phải thấy mình không bị đóng cửa ở một mức nào đó. Đây là yếu tố ảnh hưởng trực tiếp tới việc gia đình có chấp nhận cho con học nghề hay không.
Thu nhập và vị thế của người có tay nghề. Yếu tố này nằm ngoài hệ thống giáo dục nhưng nó quyết định mọi thứ bên trong — không ai chọn một con đường dẫn tới thu nhập thấp và ít được coi trọng.
Những gì áp dụng được và những gì không
Bốn điểm:
Không chuyển được: mô hình đào tạo kép ở dạng nguyên bản, vì nó đòi một cấu trúc doanh nghiệp và một truyền thống hiệp hội ngành nghề đã có sẵn.
Chuyển được một phần: cơ chế để doanh nghiệp tham gia — nhận thực tập có trả lương, tham gia xây chuẩn nghề, cử người dạy thực hành. Việc này làm được ở quy mô ngành hoặc địa phương.
Chuyển được: đường liên thông rõ ràng từ trình độ nghề lên các bậc cao hơn.
Cần thận trọng: việc phân luồng sớm. Phân luồng càng sớm thì quyết định càng phụ thuộc vào hoàn cảnh gia đình — và ở nơi có chênh lệch vùng miền lớn, điều này khuếch đại bất bình đẳng có sẵn.
Một lưu ý chung khi đọc các mô hình này: mỗi mô hình gắn với một thị trường lao động cụ thể. Đào tạo kép chạy được vì nền kinh tế đó có nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ cần thợ lành nghề ổn định. Chép cơ chế mà không có nhu cầu tương ứng từ phía sử dụng lao động thì phần đào tạo sẽ chạy, còn phần việc làm thì không.
Mô hình đào tạo kép cần điều kiện gì?
Doanh nghiệp tham gia thật với hợp đồng có trả lương, hiệp hội ngành nghề xây chuẩn, bằng nghề được xã hội coi trọng, và có đường liên thông lên bậc cao hơn.
Vì sao các nước Bắc Âu phân luồng muộn?
Vì phân luồng sớm khiến quyết định bị ảnh hưởng nhiều bởi hoàn cảnh gia đình, và quyết định ở tuổi mười một khó dựa trên hiểu biết thật về bản thân.
Yếu tố nào quyết định một hệ thống nghề thành công?
Doanh nghiệp tham gia xây chương trình và nhận thực hành, có đường học tiếp, và thu nhập cùng vị thế của người có tay nghề.
Điều gì cần thận trọng khi mượn mô hình?
Mỗi mô hình gắn với một thị trường lao động cụ thể — chép cơ chế mà không có nhu cầu tương ứng từ phía sử dụng lao động thì phần đào tạo chạy còn phần việc làm thì không.
