Bài nói về cách dùng lý thuyết ở mức thực hành cho luận văn và luận án; mỗi trường phái lý thuyết có tài liệu chuyên sâu riêng.
Trong rất nhiều luận văn giáo dục, chương lý thuyết là chương dài nhất và ít được dùng nhất: nó trình bày vài học thuyết, rồi các chương sau không nhắc lại lần nào. Đó là dấu hiệu lý thuyết được thêm vào cho đủ mục, không được dùng.
Lý thuyết dùng để làm gì
Xác định cái gì đáng nhìn. Hai người nghiên cứu cùng một lớp học nhưng theo hai khung khác nhau sẽ ghi chép hai bộ dữ liệu khác nhau.
Đặt tên cho khái niệm và nối chúng lại, để bạn nói chuyện được với các nghiên cứu khác trong lĩnh vực.
Cho cơ sở diễn giải. Khi có kết quả, lý thuyết là thứ giúp bạn nói vì sao nó xảy ra, không chỉ nói nó xảy ra.
Nếu chương lý thuyết của bạn không làm được ba việc này, nó chưa dùng được.
Chọn khung theo câu hỏi
Đọc lại câu hỏi nghiên cứu và xem nó nói về cái gì: về nhận thức của người học, về động cơ, về tương tác trong lớp, về thể chế và chính sách, hay về bất bình đẳng.
Mỗi vùng đó có các khung phù hợp, và chọn khung ngoài vùng sẽ khiến bạn không giải thích được dữ liệu của mình.
Đừng chọn khung vì nó nổi tiếng hoặc vì người hướng dẫn thạo nó. Hỏi: khung này cho tôi nhìn thấy điều gì mà không có nó tôi sẽ bỏ qua?
Một khung dùng tốt hơn ba khung dùng nửa vời. Nếu phải dùng hai, nói rõ mỗi khung giải thích phần nào.
Nối lý thuyết với phần còn lại của luận văn
Đây là bước bị bỏ nhiều nhất. Cách làm cụ thể: lập bảng ba cột — khái niệm trong khung lý thuyết, cách bạn đo hoặc quan sát khái niệm đó, và câu hỏi hoặc mục nào trong công cụ tương ứng.
Bảng đó cho thấy ngay khái niệm nào bạn nói tới trong chương hai mà không đo ở chương ba — và đó là chỗ hội đồng sẽ hỏi.
Trong phần bàn luận, quay lại chính các khái niệm đó: kết quả của bạn ủng hộ, bổ sung hay mâu thuẫn với điều khung dự đoán.
Viết chương lý thuyết cho gọn
Không trình bày toàn bộ lịch sử của một học thuyết. Chỉ trình bày phần bạn sẽ dùng, và nói rõ bạn dùng để làm gì.
Với mỗi khái niệm, nêu định nghĩa bạn chọn, ai đưa ra, và vì sao bạn chọn định nghĩa đó chứ không phải định nghĩa khác — nhiều khái niệm trong giáo dục có vài định nghĩa cạnh tranh nhau.
Kết chương bằng một sơ đồ hoặc một đoạn nêu khung phân tích của bạn: các khái niệm và quan hệ giả định giữa chúng. Đây là phần hội đồng đọc kỹ nhất.
Bốn lỗi thường gặp
Liệt kê học thuyết mà không chọn: trình bày bốn trường phái rồi không nói mình theo cái nào.
Chọn khung không khớp phương pháp: khung nói về ý nghĩa chủ quan của người học, nhưng nghiên cứu chỉ dùng bảng hỏi đóng.
Dùng khung như trang trí: nhắc tên ở chương hai rồi không bao giờ nhắc lại.
Dùng lý thuyết từ bối cảnh khác mà không bàn: nhiều khung được xây ở bối cảnh giáo dục phương Tây; dùng cho bối cảnh Việt Nam thì phải nói rõ phần nào chuyển được và phần nào cần điều chỉnh.
Một cách kiểm nhanh
Che chương lý thuyết lại và đọc phần bàn luận. Nếu phần bàn luận vẫn đọc trôi và không mất gì, chương lý thuyết chưa được dùng.
Nếu ngược lại — phần bàn luận trở nên khó hiểu vì mất các khái niệm nền — thì bạn đã dùng lý thuyết đúng cách.
Luận văn thạc sĩ có bắt buộc phải có khung lý thuyết không?
Tuỳ yêu cầu của chương trình và loại nghiên cứu, nhưng gần như mọi nghiên cứu đều cần một khung khái niệm rõ để xác định cái gì được đo và diễn giải thế nào.
Dùng bao nhiêu lý thuyết là hợp lý?
Một khung chính dùng tới cùng thường tốt hơn nhiều khung dùng nửa vời. Nếu dùng hai, hãy nói rõ mỗi khung giải thích phần nào.
Có được dùng lý thuyết từ nước khác cho bối cảnh Việt Nam?
Được và rất phổ biến, nhưng phải bàn về khả năng chuyển đổi: phần nào của khung giả định điều kiện không có ở đây, và bạn điều chỉnh thế nào.
Làm sao biết mình đã dùng lý thuyết đúng cách?
Che chương lý thuyết và đọc phần bàn luận. Nếu phần bàn luận không mất gì thì lý thuyết chưa được dùng.
