Khi nói tới giáo dục hoà nhập, người ta thường nghĩ tới học sinh khuyết tật hoặc có khó khăn học tập. Có hai nhóm khác ít được nhắc tới mà số lượng không nhỏ: học sinh học bằng ngôn ngữ không phải tiếng mẹ đẻ, và học sinh mới chuyển tới.
Cả hai nhóm đều gặp rào cản thật, và cả hai đều dễ bị đánh giá nhầm là học kém.
Học sinh học bằng ngôn ngữ thứ hai
Nhóm này gồm học sinh dân tộc thiểu số ở nhiều địa bàn, học sinh nước ngoài, và học sinh về nước sau thời gian dài ở nơi khác.
Bốn điều cần biết:
Ngôn ngữ giao tiếp và ngôn ngữ học thuật là hai thứ khác nhau. Một học sinh nói chuyện trôi chảy với bạn bè vẫn có thể không theo kịp bài — vì ngôn ngữ dùng trong sách giáo khoa, trong đề bài, trong giải thích khái niệm khác hẳn ngôn ngữ hằng ngày.
Khoảng cách này là nguyên nhân của nhiều đánh giá nhầm: giáo viên thấy học sinh nói được nên kết luận vấn đề nằm ở chỗ khác.
Nắm ngôn ngữ học thuật mất nhiều năm, dài hơn nhiều so với thời gian nắm ngôn ngữ giao tiếp.
Khó khăn ngôn ngữ không phải khó khăn về năng lực. Một học sinh không diễn đạt được bằng tiếng Việt vẫn có thể hiểu khái niệm rất tốt.
Tiếng mẹ đẻ là nguồn lực, không phải trở ngại. Học sinh hiểu một khái niệm bằng tiếng mẹ đẻ thì việc chuyển sang tiếng Việt dễ hơn nhiều so với học lại từ đầu.
Làm được gì trong lớp
Sáu việc không cần thêm nguồn lực:
Viết các từ khoá lên bảng khi giảng. Nghe một từ mới và thấy nó viết ra là hai mức khó khác nhau.
Nói chậm hơn và ngừng nhiều hơn — không phải nói to hơn.
Dùng hình, sơ đồ, thao tác song song với lời nói.
Cho thời gian suy nghĩ trước khi gọi trả lời. Học sinh phải dịch trong đầu cần nhiều thời gian hơn, và việc chờ năm giây thay đổi hẳn tỷ lệ tham gia.
Cho làm việc cặp đôi trước khi nói trước lớp.
Tách yêu cầu ngôn ngữ khỏi yêu cầu nội dung khi đánh giá. Nếu đang kiểm tra hiểu biết về một khái niệm, chấp nhận câu trả lời diễn đạt vụng — hoặc cho phép trả lời bằng sơ đồ.
Phân biệt khó khăn ngôn ngữ với khó khăn học tập
Đây là việc khó và quan trọng, vì đánh giá nhầm theo cả hai chiều đều gây hại: coi khó khăn học tập là vấn đề ngôn ngữ thì học sinh không được hỗ trợ đúng; coi khó khăn ngôn ngữ là khó khăn học tập thì học sinh bị dán nhãn sai.
Ba câu giúp phân biệt sơ bộ:
Khó khăn có xuất hiện cả bằng tiếng mẹ đẻ không? Nếu học sinh cũng gặp vấn đề tương tự bằng ngôn ngữ mình thạo, thì nhiều khả năng không phải vấn đề ngôn ngữ.
Khó khăn có ở mọi môn không, hay chỉ ở các môn nặng về đọc viết?
Có tiến bộ theo thời gian không? Rào cản ngôn ngữ giảm dần; khó khăn học tập thì không tự giảm.
Việc kết luận chính thức cần người có chuyên môn — ba câu trên chỉ để biết khi nào nên đề nghị đánh giá chuyên môn.
Học sinh mới chuyển tới
Nhóm này ít được coi là cần hỗ trợ vì rào cản của họ tạm thời. Nhưng vài tháng đầu ảnh hưởng thật tới kết quả và tới việc các em có gắn bó với trường không.
Ba loại rào cản:
Chênh lệch nội dung. Trường cũ đã dạy tới đâu, trường mới đang ở đâu — hai bên hiếm khi khớp.
Chưa biết cách vận hành — quy định, thói quen của lớp, cách các thầy cô làm việc.
Chưa có quan hệ. Đây là rào cản lớn nhất, nhất là khi chuyển vào giữa năm hoặc ở lứa tuổi mà các nhóm bạn đã hình thành chặt.
Bốn việc cho học sinh mới
Một buổi nói chuyện riêng trong tuần đầu. Hỏi trường cũ học tới đâu, có gì đang thấy khó.
Ghép với một bạn trong lớp làm người hướng dẫn trong vài tuần — chọn người sẵn sàng, và nói rõ việc cần làm.
Rà nhanh phần nội dung có thể bị hổng và cho tài liệu bù.
Hỏi lại sau một tháng. Đây là việc hay bị quên — giai đoạn đầu mọi người đều chú ý, sau đó học sinh mới trở thành học sinh bình thường trong khi khó khăn vẫn còn.
Việc nhà trường nên làm
Ba việc:
Có quy trình tiếp nhận học sinh mới thay vì để mỗi giáo viên tự xoay — gồm việc thu thập thông tin từ trường cũ và bàn giao cho giáo viên chủ nhiệm.
Ghi nhận nhóm học sinh đa ngôn ngữ trong hồ sơ lớp, để giáo viên bộ môn biết.
Tập huấn ngắn cho giáo viên về sự khác biệt giữa ngôn ngữ giao tiếp và ngôn ngữ học thuật. Đây là một khái niệm đơn giản, và biết nó thay đổi cách giáo viên đọc kết quả của nhóm học sinh này.
Vì sao học sinh nói chuyện trôi chảy vẫn không theo kịp bài?
Vì ngôn ngữ giao tiếp và ngôn ngữ học thuật là hai thứ khác nhau — ngôn ngữ trong sách, trong đề bài và trong giải thích khái niệm khác hẳn ngôn ngữ hằng ngày.
Làm sao phân biệt khó khăn ngôn ngữ với khó khăn học tập?
Ba câu: khó khăn có xuất hiện cả bằng tiếng mẹ đẻ không, có ở mọi môn hay chỉ môn nặng đọc viết, và có tiến bộ theo thời gian không.
Rào cản lớn nhất của học sinh mới chuyển tới là gì?
Chưa có quan hệ — nhất là khi chuyển giữa năm hoặc ở lứa tuổi mà các nhóm bạn đã hình thành chặt.
Việc gì hay bị quên với học sinh mới?
Hỏi lại sau một tháng — giai đoạn đầu mọi người chú ý, sau đó em trở thành học sinh bình thường trong khi khó khăn vẫn còn.
