Phiếu hỏi là công cụ phổ biến nhất trong nghiên cứu giáo dục, và phần lớn được soạn trong vài buổi rồi phát đi.
Vấn đề với cách làm đó: dữ liệu hỏng ở khâu câu hỏi thì không phân tích nào cứu được. Không có phép thống kê nào sửa được một câu hỏi mà người trả lời hiểu khác nhau.
Năm lỗi làm hỏng dữ liệu ngay từ câu hỏi
Câu hỏi kép. "Bạn thấy giáo viên nhiệt tình và dễ hiểu không?" — người thấy nhiệt tình nhưng khó hiểu trả lời thế nào? Mỗi câu chỉ hỏi một thứ.
Câu hỏi dẫn dắt. "Bạn đồng ý rằng phương pháp mới hiệu quả hơn chứ?" — cách đặt câu đã gợi ý câu trả lời.
Từ ngữ mơ hồ. "Bạn có thường xuyên làm bài tập không?" — "thường xuyên" là bao nhiêu? Thay bằng con số: mấy lần mỗi tuần.
Giả định chưa kiểm. "Bạn học nhóm ở đâu?" giả định người đó có học nhóm.
Hỏi thứ người ta không biết hoặc không nhớ. "Năm ngoái bạn dành bao nhiêu giờ tự học mỗi tuần?" — không ai nhớ chính xác, nên câu trả lời là một con số được ước đoán, và các ước đoán này lệch theo cùng một hướng.
Viết câu hỏi rõ
Bốn nguyên tắc:
Dùng từ của người trả lời, không dùng thuật ngữ. Nếu hỏi học sinh về "phương pháp dạy học tích cực", phần lớn không biết đó là gì — hỏi về việc cụ thể xảy ra trong lớp thì họ trả lời được.
Hỏi về hành vi cụ thể thay vì về ý kiến chung. "Trong tuần vừa rồi, có bao nhiêu tiết em được làm việc nhóm?" cho dữ liệu chắc hơn "em thấy lớp có nhiều hoạt động nhóm không".
Giới hạn khoảng thời gian. "Trong tháng vừa qua" chứ không phải "nói chung".
Ngắn. Câu dài làm người đọc lướt và trả lời theo ấn tượng.
Thang đo
Bốn quyết định thường gặp:
Bao nhiêu mức? Năm hoặc bảy mức là phổ biến. Ít hơn thì mất khả năng phân biệt; nhiều hơn thì người trả lời không phân biệt được các mức liền nhau.
Có mức giữa không? Có mức giữa thì nhiều người chọn nó để tránh phải quyết; không có thì buộc phải nghiêng về một phía, kể cả khi họ thật sự trung lập. Không có đáp án đúng — chọn theo việc bạn cần gì và nói rõ trong phần phương pháp.
Ghi nhãn cho mọi mức hay chỉ hai đầu? Ghi nhãn cho mọi mức làm các mức được hiểu giống nhau hơn giữa những người trả lời.
Có mục "không biết" hoặc "không áp dụng" không? Nên có, khi câu hỏi có thể không áp dụng với một số người — nếu không, họ sẽ chọn bừa và dữ liệu bị nhiễu.
Thứ tự câu hỏi
Thứ tự ảnh hưởng tới câu trả lời nhiều hơn người ta nghĩ. Bốn nguyên tắc:
Câu dễ và không nhạy cảm trước. Người trả lời cần vào nhịp.
Nhóm theo chủ đề, có tiêu đề rõ.
Câu nhạy cảm ở gần cuối — khi người trả lời đã quen với phiếu.
Thông tin cá nhân ở cuối, không ở đầu. Đặt ở đầu làm một số người dừng lại ngay.
Và một lưu ý về ảnh hưởng lan: một câu hỏi có thể làm người trả lời nghĩ theo hướng nào đó rồi trả lời các câu sau theo hướng ấy. Với các nghiên cứu quan trọng, cách xử lý là đảo thứ tự các khối câu hỏi giữa các bản.
Thử phiếu trước
Đây là bước có giá trị cao nhất và bị bỏ nhiều nhất.
Ba mức thử, mất tổng cộng vài ngày:
Đọc thành tiếng cho hai ba người thuộc đúng nhóm đối tượng, và hỏi họ hiểu mỗi câu là gì. Cách này bắt được phần lớn lỗi về từ ngữ.
Cho mười tới hai mươi người điền thật, bấm giờ, rồi hỏi câu nào khó hiểu và câu nào khó trả lời.
Phân tích thử dữ liệu thu được — nếu một câu mà ai cũng trả lời giống nhau thì nó không phân biệt được gì và nên bỏ.
⚠️ Với đối tượng là học sinh nhỏ tuổi, bước thử càng quan trọng: các câu hỏi viết bởi người lớn thường vượt quá mức đọc hiểu của lứa tuổi.
Tỷ lệ trả lời
Đây là yếu tố quyết định dữ liệu có dùng được không, và nó thường bị xem nhẹ.
Vấn đề không phải số lượng mà là người không trả lời khác với người trả lời một cách có hệ thống. Một khảo sát về sự hài lòng mà chỉ người hài lòng trả lời cho ra kết quả không có ý nghĩa, dù thu được nhiều phiếu.
Bốn cách tăng tỷ lệ:
Phiếu ngắn — dưới mười phút.
Nói rõ mục đích và ai sẽ dùng kết quả.
Phát vào thời điểm thuận tiện, không vào tuần thi.
Nhắc lại một lần, không nhiều hơn.
Và luôn báo cáo tỷ lệ trả lời trong phần kết quả. Một nghiên cứu không nêu con số này là nghiên cứu che mất thông tin quan trọng nhất về độ tin cậy của nó.
Với đối tượng là học sinh
Ba lưu ý riêng:
Học sinh có xu hướng trả lời theo hướng họ nghĩ người lớn muốn nghe. Điều này giảm khi phiếu thật sự ẩn danh và khi họ tin điều đó.
Ai phát phiếu ảnh hưởng tới câu trả lời. Giáo viên chủ nhiệm phát phiếu hỏi về chính lớp mình là một vấn đề thiết kế.
Mọi khảo sát với học sinh cần được xem xét về mặt đạo đức nghiên cứu — sự đồng ý, quyền không tham gia, và bảo mật.
Lỗi nào làm hỏng dữ liệu ngay từ câu hỏi?
Câu hỏi kép hỏi hai thứ cùng lúc, câu dẫn dắt, từ ngữ mơ hồ như thường xuyên, giả định chưa kiểm, và hỏi thứ người ta không nhớ.
Nên hỏi về ý kiến hay về hành vi?
Về hành vi cụ thể trong một khoảng thời gian giới hạn — nó cho dữ liệu chắc hơn nhiều so với ý kiến chung.
Bước nào có giá trị cao nhất mà hay bị bỏ?
Thử phiếu trước: đọc cho vài người thuộc đúng nhóm đối tượng và hỏi họ hiểu mỗi câu là gì.
Vì sao tỷ lệ trả lời quan trọng?
Vì người không trả lời thường khác người trả lời một cách có hệ thống — nên luôn phải báo cáo tỷ lệ này trong kết quả.
