Trong nhiều cuộc tranh luận về giáo dục, "sách giáo khoa" và "chương trình" được dùng thay cho nhau. Hai thứ này khác nhau, và sự lẫn lộn đó làm phần lớn tranh luận không đi tới đâu.
Khác biệt cơ bản
Chương trình quy định người học phải đạt được gì: các năng lực, các nội dung cốt lõi, mức độ yêu cầu ở từng lớp. Đây là phần có tính pháp lý và là căn cứ để đánh giá.
Sách giáo khoa là một cách trình bày và tổ chức nội dung đó thành các bài học theo trình tự cụ thể. Cùng một chương trình có thể có nhiều bộ sách khác nhau, và tất cả đều đúng chương trình.
Học liệu là mọi thứ còn lại — bài tập, video, thiết bị, phần mềm, tư liệu giáo viên tự làm.
Hệ quả thực tế quan trọng nhất: căn cứ để dạy và để đánh giá là chương trình, không phải sách. Một nội dung có trong sách mà chương trình không yêu cầu thì không phải nội dung bắt buộc; một yêu cầu của chương trình mà sách trình bày mỏng thì giáo viên vẫn phải dạy tới mức chương trình đòi.
Chọn sách cho một môn: sáu tiêu chí
Khi tổ chuyên môn cân nhắc giữa các bộ sách, các tiêu chí sau cho ra quyết định dùng được:
Phủ đủ yêu cầu của chương trình. Kiểm bằng cách đối chiếu danh mục yêu cầu với mục lục và nội dung — không kiểm bằng cảm nhận chung.
Trình tự hợp lý với học sinh của mình. Cùng nội dung, các bộ sách sắp thứ tự khác nhau. Bộ nào có thứ tự khớp với nền của học sinh nơi bạn dạy thì dễ dùng hơn.
Mức độ khó phù hợp. Đọc thử hai ba bài ở giữa sách — không đọc bài đầu, vốn luôn được viết dễ.
Bài tập có dùng được không. Đủ số lượng, đủ các mức, và có đáp án hay hướng dẫn cho giáo viên.
Ngôn ngữ và hình ảnh phù hợp lứa tuổi, và không có lỗi. Lỗi trong sách gây mất thời gian cả năm.
Học liệu đi kèm thật sự có sẵn — xem phần dưới.
Cách làm hiệu quả: mỗi thành viên tổ đọc kỹ cùng một hai chủ đề trong tất cả các bộ, rồi so. Đọc cả sách thì không ai làm được và cũng không cần.
Đánh giá học liệu đi kèm
Phần này hay được quảng cáo và ít được kiểm.
Ba câu hỏi cụ thể: học liệu đó hiện có hay đang được phát triển; dùng được với điều kiện thiết bị của trường mình không; và có mất phí không, phí ai trả.
Câu đầu quan trọng nhất. Học liệu được hứa cho các học kỳ sau thường không tới đúng hẹn, và kế hoạch dạy học đã dựa vào nó thì phải làm lại.
Và kiểm bằng cách mở thử vài mục, không kiểm bằng cách xem danh mục.
Khi sách không khớp với điều kiện của mình
Tình huống thường gặp: sách giả định có thiết bị mà trường không có, hoặc giả định kiến thức nền mà học sinh chưa có.
Ba cách xử lý, đều nằm trong quyền của giáo viên:
Đổi cách tổ chức hoạt động nhưng giữ nguyên mục tiêu — thí nghiệm cần thiết bị không có thì thay bằng quan sát mô phỏng, hoặc làm trình diễn một lần cho cả lớp.
Bổ sung phần nền trước khi vào bài, nếu học sinh thiếu.
Đổi thứ tự các bài, nếu điều đó hợp lý hơn với lớp mình — miễn là vẫn đạt yêu cầu chương trình trong năm.
Ranh giới: giáo viên điều chỉnh cách dạy và cách tổ chức; không tự bỏ các yêu cầu của chương trình.
Học liệu tự làm và học liệu lấy từ nguồn khác
Giáo viên tự làm tư liệu là việc bình thường và nên được khuyến khích — người dạy biết học sinh mình cần gì.
Hai lưu ý:
Bản quyền. Dùng hình ảnh, bài đọc, video từ nguồn khác cần kiểm điều kiện sử dụng. Nhiều tư liệu cho dùng trong dạy học phi thương mại, nhưng không phải tất cả, và việc đưa lên mạng công khai là chuyện khác với dùng trong lớp.
Kiểm nội dung. Tư liệu lấy từ mạng cần được kiểm về tính chính xác. Một sai sót trong tư liệu tự làm không có ai soát như quy trình của sách.
Và nếu tổ tự làm được một bộ tư liệu tốt cho một chủ đề khó, giữ lại và dùng nhiều năm — đây là cách một tổ chuyên môn tích luỹ giá trị thật.
Một việc nên làm sau năm đầu dùng sách mới
Ghi lại, theo từng chủ đề: chỗ nào học sinh vướng nhiều, chỗ nào sách trình bày mỏng so với yêu cầu chương trình, và chỗ nào cần bổ sung tư liệu.
Bản ghi này là thứ làm năm thứ hai nhẹ hơn hẳn, và nó cũng là cơ sở nếu tổ cân nhắc đổi sách — một quyết định nên dựa trên kinh nghiệm dạy thật, không dựa trên ấn tượng khi đọc sách lần đầu.
Chương trình và sách giáo khoa khác nhau thế nào?
Chương trình quy định người học phải đạt được gì và là căn cứ pháp lý để đánh giá; sách là một cách trình bày nội dung đó thành các bài học.
Căn cứ để dạy và đánh giá là gì?
Chương trình — nội dung có trong sách mà chương trình không yêu cầu thì không bắt buộc, còn yêu cầu của chương trình mà sách trình bày mỏng thì vẫn phải dạy đủ.
Chọn sách nên đọc phần nào?
Đọc kỹ hai ba chủ đề ở giữa sách trong tất cả các bộ rồi so — không đọc bài đầu vốn luôn được viết dễ.
Kiểm học liệu đi kèm thế nào?
Hỏi rõ học liệu đó hiện có hay đang được phát triển, có dùng được với thiết bị của trường không, và có mất phí không — rồi mở thử vài mục.
